Herdenking Meensel-Kiezegem

7 augustus 2011

Inleiding: Burgemeester Desaever en dhr Craeninckx, dank voor uw uitnodiging om hier bij de herdenking in Meensel Kiezegem aanwezig te mogen zijn. Onze beide gemeenten hebben op soortgelijke wijze geleden onder de terreur van de Nazi’s in de Tweede Wereldoorlog. De gebeurtenissen van 1944 hebben een onuitwisbaar stempel gedrukt op onze beide gemeenten.

Ik ben dan ook blij dat ik hier vandaag niet alleen vanuit Putten ben gekomen, maar dat ik mij vergezeld weet van Evert de Graaf, de vice voorzitter van de Stichting Oktober ’44 uit Putten en Christine van den Hazel een van onze 19 gemeenteraadsleden. Wij zijn niet alleen vanuit onze functies, maar in zekere zin ook persoonlijk betrokken bij de razzia van 1944 in Putten. Al zijn wij alle drie na de oorlog geboren, in onze families heeft de razzia slachtoffers gemaakt. Bij bezoeken aan Ladelund of Neuengamme maakt het steeds weer indruk als je de namen van familieleden tegenkomt.

Wij staan op een kruispunt als het gaat om de Tweede Wereldoorlog. Wij gaan van herdenken naar gedenken. De generatie die de verschrikkingen aan den lijve heeft ondervonden is van zeer hoge leeftijd. Over enige jaren leven er geen mensen meer die de Tweede Wereldoorlog nog bewust hebben meegemaakt.

Een oorlog, die een enorme invloed heeft gehad op de geschiedenis, waarin verschrikkingen hebben plaatsgevonden, die wij ons nauwelijks kunnen voorstellen, maar die wel hebben plaatsgevonden en een continue appel doen op onze inzet voor vrijheid, voor democratie, voor recht en gerechtigheid

Als mijn generatie het verhaal van onze opa’s en oma’s, waarvan er gelukkig nog een groot aantal leven, niet doorgeven aan onze kinderen kunnen er belangrijke lessen uit de nabije geschiedenis zomaar verloren gaan.

 

 

Putten 1944: In 1944 woonden er in Putten ca 10000 mensen. De oorlog was relatief rustig verlopen voor de Puttense bevolking. Medio september 1944 startte de operatie Market Garden, waarbij Arnhem (ca 40 km zuidoost van Putten) voor de geallieerden een brug te ver bleek te zijn. Veel evacués uit de omgeving Arnhem/Oosterbeek werden elders op de Veluwe ondergebracht, zo ook in Putten.

In de nacht van 30 sept op 1 okt 1944 vindt langs de provinciale weg tussen Nijkerk en Putten een aanslag plaats op een Duitse auto met daarin 4 Duitse militairen. Twee van hen ontkomen, Een officier Lt Sommer overlijdt een dag later in het ziekenhuis aan zijn verwondingen en de ander Lt Eggert werd gevangen genomen. Als represaillemaatregel besluit de Wehrmacht op bevel van General der Flieger Christiansen tot een vergeldingsactie tegen Putten.

Bijna 100 huizen worden in brand gestoken, De mannen moeten zich melden in de Oude Kerk, die midden in het dorp staat.

In de kerk, zingen de mannen als laatste psalm 84 vers 3 en 4. U moet zich eens voorstellen hoe dat, gegeven de omstandigheden, uit honderden mannenkelen geklonken moet hebben.

 

3	Welzalig hij, die al zijn kracht
	En hulp alleen van U verwacht,
	Die kiest de welgebaande wegen.
	Steekt hen de hete middagzon
	In 't moerbeidal, Gij zijt hun bron,
	En stort op hen een milden regen,
	Een regen, die hen overdekt,
	Verkwikt en hun tot zegen strekt.

 

4	Zij gaan van kracht tot kracht steeds voort;
	Elk hunner zal, in 't zalig oord
	Van Sion, haast voor God verschijnen.
	Let, HEER' der legerscharen, let
	Op mijn ootmoedig smeekgebed.
	Ai, laat mij niet van druk verkwijnen;
	Leen mij een toegenegen oor,
	O, Jakobs God, geef mij gehoor.

Deze psalm speelt tot op de dag van vandaag een centrale rol bij de herdenkingen.

 

 

 

Na een bange nacht worden op 2 oktober 1944, 669 mannen weggevoerd naar Kamp Amersfoort, 58 worden er daar vrijgelaten en 601 mannen worden op transport gesteld naar KZ Neuengamme, 13 springen uit de trein. Van de 588 aangekomen mannen keren slechts 48 van hen na de bevrijding terug naar Putten. Kort na hun terugkeer sterven er nog eens 5  aan de gevolgen van de ontberingen in de kampen.

Na de oorlog: De Razzia van 1944 heeft diepe sporen achtergelaten in de levens van de nabestaanden en van het dorp. Al vrij snel na de oorlog verschenen er verschillende boeken en publicaties over de gebeurtenissen in Putten. Toch werd er in Putten niet veel over gesproken. Zo verscheen in 2008 het boek de Kinderen van Putten. De schrijfster interviewt 16 kinderen van toen in de leeftijd van 0 tot 16 jaar en vraagt hen naar de gevolgen van de razzia, zoals zij die ervaren hebben.

Het algemene beeld is dat veel moeders niet tot nauwelijks met hun kinderen spraken over de razzia, maar dat veel kinderen wel het verdriet hebben gezien bij hun moeder. De kinderen van toen gaan heel verschillend om met het feit dat zij hun vader bij de razzia zijn kwijtgeraakt. De een heeft veel behoefte om erover te praten, herdenkingsbijeenkomsten te bezoeken, terwijl de ander dat echt niet op kan brengen en het voor zichzelf houdt.

De een gaat jaarlijks mee met de reizen van de Stichting Oktober 1944, terwijl de ander daar niets van moet hebben. Wel lees je in het boek dat veel van hen bij het ouder worden meer en meer het gemis van hun vader zijn gaan ervaren en meer behoefte kregen om erover te praten.

Herdenken: In Putten wordt de nationale dodenherdenking van 4 mei pas sinds medio jaren tachtig gehouden. De oktoberherdenking was tot die tijd de herdenking, waarbij Putten haar doden herdacht. In 1949 onthulde Koningin Juliana het monument de Weduwe van Putten, zij kijkt over de gedenkhof met 600 symbolisch lege graven in de richting van de Oude Kerk. Op de Sokkel van het monument staat een tekst uit Openbaringen: “En God zal alle tranen van de ogen wissen.”

 

 

Het geloof speelde en speelt in Putten een belangrijke rol in het herdenken. Het geloof als een bron van troost. In de jaren ’70 werd in sommige publicaties het geloof in Putten gezien als een van de belangrijkste redenen, waarom er zoveel Puttense mannen omkwamen in de kampen. In latere studies is dat ontkracht. Puttense mannen kwamen in zeer zware omstandigheden terecht.

De jaarlijkse herdenking vindt plaats op 2 oktober. Gemiddeld zijn daar tussen de 1500 en 2000 mensen bij aanwezig. Er wordt gezongen door een koor en 2 coupletten van Psalm 84, worden gespeeld. Dan worden de kransen gelegd en wordt het Wilhelmus gespeeld. Het Wilhelmus wordt niet meegezongen, dit als symbool van het grote verdriet dat, destijds de kelen dichtsnoerde.

Op de 1^e zondag na 2 oktober is om 10:00 uur in de Oude Kerk van Putten de officiële herdenkingsdienst, die wordt afgesloten met het zingen van de verzen 3 en 4 van Psalm 84.

Ladelund: In Ladelund liggen 110 Puttense mannen begraven, die omgekomen zijn bij hun uitputtende werk aan de Friesenwall (het graven van tankgrachten). Al meer dan 60 jaar herdenken Puttenaren samen met Ladelunders in Ladelund de gevallenen. Het leidende thema bij die herdenkingen is: Verzoening over de graven heen.

Gemeente Putten: Putten een dorp met tegenwoordig ruim 23.500 inwoners, waarvan ca 40% van de bevolking geboren en getogen is in Putten. Er is bijna geen Puttense familie waarvan geen familielid is weggevoerd bij de razzia van 1944. In die zin maakt de razzia echt deel uit van de geschiedenis en het collectieve geheugen van de gemeente Putten.

De gemeente Putten heeft contacten met Ladelund, Lidice (Tjechie). Oradour sur Glane (Frankrijk), Telavog (Noorwegen), Marzabotto (Italie) en na vandaag ook met Meensel-Kiezegem. Plaatsen in Europa waarvan de bevolking, net als in Putten a.g.v. represaillemaatregelen enorm onder de Nazi-terreur heeft geleden. Die contacten doen je beseffen dat kennen en gekend worden basisvoorwaarden zijn om respectvol met elkaar om te gaan, doen je beseffen dat ook in 2011 waakzaamheid geboden is als het gaat om het uitsluiten van mensen, het denken in wij en zij.

 

Meensel Kiezegem: Tot oktober vorig jaar had ik niet gehoord van het drama dat zich in 1944 hier in Meensel Kiezegem heeft afgespeeld. Op 20 oktober vorig jaar ontmoette ik uw burgemeester mevr Desaever en de voorzitter van uw herdenkinscommittee dhr Craeninckx, op een bijeenkomst van de Stichting Vriendenkring Neuengamme in Nunspeet.

Vanuit dat contact kwam de uitnodiging om vandaag hier bij de herdenking aanwezig te zijn en te spreken. Vanaf dat moment heb ik gezocht naar informatie over de razzia op 1 en op 11 augustus 1944 in Meensel Kiezegem. Is in Putten een zeer groot deel van de bevolking direct door de Razzia getroffen, in Meensel Kiezegem eveneens.

Ik vond nog een aantal overeenkomsten. Beiden gemeenten waren een overwegend agrarische gemeenschap, die tot de razzia’s van 1944 relatief weinig van de oorlog te lijden hadden gehad. De bevrijders stonden in oktober 1944 op ca 60 km van Putten in oktober 1944, dat was in Meensel Kiezegem niet anders. De beide razzia’s golden als een represaille maatregel voor een aanslag van het verzet. Waarbij de vraag gerechtvaardigd is met welk doel de aanslagen werden gepleegd, in beide gevallen hebben zij niet bijgedragen aan een eerdere bevrijding of aan de verwezenlijking van strategische doelen van de geallieerden.

Zowel in Putten als in Meensel Kiezegem werd het dorp van de buitenwereld afgesloten en vond een razzia plaats, waarbij tijdens de razzia al doden waren te betreuren.

Er zijn ook wezenlijke verschillen. In Putten werd de aanlag gepleegd op Duitse militairen en werd de opdracht tot de Razzia gegeven door de Bevelhebber van de Wehrmacht in Nederland en ook door de Wehrmacht uitgevoerd. In Meensel Kiezegem werd de aanslag gepleegd op een inwoner van Kiezegem en waren Landgenoten die zich bij de SS hadden aangesloten nauw betrokken bij de uitvoering van de razzia.

Misschien is dit ook wel een van de reden dat de gebeurtenissen in Meensel Kiezegem minder bekend zijn als bv Lidice en Oradour sur Glane.

 

 

 

Tjechië: In 2008 ontvingen wij als gemeente, vanuit Tsjechië een uitnodiging voor een congres over vreemdelingenhaat in Europa. Dit congres werd gehouden aan de universiteit van Praag. Sprekers uit politiek en wetenschap gingen in op het thema. Opvallend was het grote aantal neonazistische activiteiten in midden Europa en  Tsjechië in het bijzonder dat onder de aandacht werd gebracht. Nog geen 65 jaar na dato zijn er nog steeds groepen die het verderfelijke gedachtegoed van Adolf Hitler omarmen.

Onder de genodigden veel vertegenwoordigers van plaatsen uit Europa die te maken hebben gehad met represaille maatregelen tegen de burgerbevolking. Ik mocht daar het verhaal van Putten vertellen, ook hoe al vrij snel er na de oorlog in Putten contacten tot stand kwamen met Ladelund.

Daarnaast heb ik op het congres opgeroepen tot waakzaamheid. Overal in Europa, ook  in Nederland lijkt een politiek van “eigen volk eerst” steeds meer voet aan de grond te krijgen. Een politiek die voor vaak complexe problemen gemakkelijk klinkende oplossingen noemt, die bevolkingsgroepen anders wil behandelen niet omdat ze anders doen, maar omdat ze anders zijn.

Op dat congres hebben wij, als vertegenwoordigers van al die gemeenten, die onder de Nazi-terreur hebben geleden, een verklaring ondertekent waarin wij beloven om datgene te doen wat binnen ons vermogen ligt om tegen, haat, neonazisme, vreemdelingenhaat etc, te ageren.

Uw adagium, zoals in uw nieuwsbrief stond te lezen “Als we vergeten begint het opnieuw” sluit daar naadloos bij aan. In gezamenlijkheid optrekken tegen uitsluiting en haat, tegen het ontkennen van de geschiedenis, zoals dat door sommigen gebeurt. Daar ligt een taak en een opdracht voor ons al naoorlogse generaties. Voor gemeenten met een geschiedenis als die van Meensel-Kiezegem en Putten in het bijzonder.

Herdenken: Herdenken, Gedenken, publicaties, ontmoetingen, gesprekken dat alles heeft een hele belangrijke functie bij het leren van de geschiedenis en het bijdragen aan maatschappelijke waardigheid, respect en andere democratische waarden als vrijheid en gelijkwaardigheid.

 

Kruispunt: In 2009, de 65^e herdenking van de Razzia, hebben wij als gemeentebestuur van Putten, vanuit de gedachte op een kruispunt te staan in de naoorlogse geschiedenis contact opgenomen met de Stichting Oktober 44 om daarover te spreken.

Met elkaar hebben wij een programma opgesteld voor de herdenking, waarbij alle generaties aan bod zijn gekomen.

De basisschool jeugd heeft haar jaarlijkse programma, verzorgd door de Stichting gehad, waarbij zij de Ouder Kerk bezoeken, het verhaal verteld krijgen, de gedachtenisruimte en de gedenkhof bezoeken. Iedere basisschool leerling krijgt vervolgens het boek Putten niet zomaar een dorp, waarin een opa zijn kleinzoon vertelt wat er in Putten gebeurde.

Voor de wat oudere jeugd, 15 en 16 jarigen hebben wij een excursie naar kamp Amersfoort georganiseerd, waarbij zij een bezoek hebben gebracht aan de plek waar de mannen uit Putten naar toe zijn weggevoerd. Juist deze leeftijdsgroep vonden wij belangrijk om te betrekken bij de herdenking.

’s Avonds was er een avond voor de Puttense bevolking met een lezing van Madelon de Keizer, zij schreef in 1997/1998 een studie over de Razzia van Putten en Evert de Graaf, van de Stichting oktober 44 die heel veel kennis over de razzia heeft.

Op 2 oktober was er, voorafgaand aan de herdenkingsdienst in de Oude Kerk een aparte ontvangst voor direct nabestaanden van weggevoerden. Dit was nog niet eerder zo gedaan en, zoals uit de reacties naderhand bleek werd dit erg gewaardeerd.

Olieverfschilderij: Onze oud burgemeester noemde bij de 60 jarige herdenking en hij herhaalde dit bij de 65 jarige herdenking de Razzia van 1944 een olieverf schilderij met hier en daar nog natte plekken. Een metafoor die steeds weer waar blijkt te zijn. Dat zal voor uw gemeenschap niet anders zijn denk ik.

 

 

2010: Ik neem u mee naar vrijdagavond 1 oktober 2010. Ca 120 mensen, waarvan de helft kind zijn op gezamenlijke uitnodiging van de Stichting Oktober 44 en de gemeente Putten bijeen om een kort toneelstuk te zien van een kindertheatergroep uit Putten. Zij spelen een stuk over een gezin van 3 meisjes in de oorlog waarvan de vader al een hele poos weg is en nu ook de moeder is verdwenen en wat er zich dan tussen de kinderen zich afspeelt.

Na afloop werd het stuk besproken en vertelde inmiddels 2 oudere vrouwen van 71 en 83 hoe herkenbaar een aantal scènes voor hen waren geweest. Een van vrouwen verteld hoe zij als meisje van 5 jaar steeds weer aan haar moeder vroeg wanneer papa thuiskwam en dat haar moeder dan zei: Papa komt snel weer thuis en als papa thuiskomt mag jij dat psalmversje zingen wat je pas hebt geleerd. “Ik heb het psalmversje nooit kunnen zingen, want papa kwam niet meer thuis.” Vertelde zij.

Op deze manier proberen wij als gemeente Putten samen met de Stichting Oktober 44 de herinnering levendig te houden en lessen door te geven voor de toekomst.

Toekomst: De Tweede Wereldoorlog houdt velen vandaag de dag nog bezig. Ook 2^e en 3^e naoorlogse generaties zijn op zoek naar wat er met hun groot- of overgrootouders is gebeurd.

Nieuwe ontdekkingen die nog steeds worden gedaan, verhalen die bekend worden, bijvoorbeeld vanuit dagboekaantekeningen die gevonden worden na overlijden van een vader of moeder en die jaren achter slot en grendel ergens op zolder hebben gelegen.

 

De vele jaarlijkse publicaties die uitkomen, de monumenten ter nagedachtenis die worden onthuld zijn daar getuigen van. Vandaag ook hier het boek van Peter Celis: One who almost made it back, over majoor Blenkinsop, de Canadese vlieger, die een crash overleefde, maar bij de razzia op 11 august 1944 werd opgepakt en in de kampen om het leven kwam.

 

De overwinning van de geallieerden betekende dat de oorlog gewonnen was, maar niet dat de vrede bewerkstelligt werd. Sinds 1945 zijn er steeds weer gewapende conflicten ontstaan, waarbij slachtoffers vallen. Denk aan de verschillende missies waaraan onze landen meedoen, Libië, Afghanistan, Afrika etc. Er gaat geen dag voorbij of mensen lijden onder oorlogsgeweld.

 

Voor mij een onderstreping van het belang dat gehecht moet worden aan het leren vanuit onze geschiedenis, het belang ook van herdenken en gedenken. Laten wij waakzaam en opmerkzaam zijn. Dat begint in onze eigen omgeving.

 

Ik wil afsluiten met een gedicht van Ds Niemöller een Duitse verzetsman. Dit gedicht hangt in het bevrijdingsmuseum in Groesbeek in Nederland en geeft voor mij treffend aan wat waakzaamheid betekent:

 

Eerst kwamen ze voor de communisten:

Ik zei niets,

Want ik was geen communist

 

Toen grepen ze de Joden

Ik protesteerde niet,

Want ik ben geen Jood

 

Toen kwamen ze voor de arbeiders:

Ik hield mijn mond,

Want ik was geen lid van de vakbond

En ik was geen arbeider

 

Toen pakten ze de katholieken;

Ik zweeg,

Want ik was protestant

 

Eindelijk kwamen ze voor mij;

En toen was er niemand meer om voor mij te strijden

 

 

 

http://www.meensel-kiezegem44.be/fotoboek/106-fotoverslag

(via deze link een fotoverslag)