Contactdag Stichting Vriendenkring Neuengamme

30 oktober 2010-10-20

Inleiding: Het is met enige schroom dat ik voor u sta. Wie ben ik om als iemand van de 2e na-oorlogse generatie iets te kunnen en mogen vertellen over wat de Razzia van 1944 vandaag de dag nog voor gevolgen heeft in de gemeente Putten.

Tegelijkertijd besef ik dat als mijn generatie het verhaal van onze opa’s en oma’s, waarvan er gelukkig nog een groot aantal leven, niet doorgeven aan onze kinderen er belangrijke lessen uit de nabije geschiedenis zomaar verloren kunnen gaan.

Lessen die, te maken hebben met wat er kan gebeuren als wij alleen voor onszelf oog hebben, geen oog meer hebben voor de mensen om ons heen en alleen nog maar in wij en zij denken. Lessen, die ons leren waakzaam te zijn en op de bres te staan voor vrijheid. Vrijheid is niet goedkoop en niet vanzelfsprekend. Een aantal van u heeft dat aan den lijve ondervonden, maar voor velen lijkt vrijheid vandaag de dag de normaalste zaak van de wereld.

1944: In 1944 woonden er in Putten ca 9000 mensen. De oorlog was relatief rustig verlopen voor de Puttense bevolking. Medio september 1944 startte de operatie Market Garden, waarbij Arnhem voor de geallieerden een brug te ver bleek te zijn. Veel evacués uit de omgeving Arnhem/Oosterbeek zijn elders op de Veluwe ondergebracht, zo ook in Putten.

In de nacht van 30 sept op 1 okt vindt langs de provinciale weg tussen Nijkerk en Putten een aanslag plaats op een Duitse auto met daarin 2 korporaals en 2 Luitenants. De korporaals ontkomen, Lt Sommer overlijdt een dag later in het ziekenhuis aan zijn verwondingen en Lt Eggert werd gevangen genomen. Als represaillemaatregel besluit de Wehrmacht (General der Flieger Christiansen) tot een vergeldingsactie tegen Putten.

Ruim 100 woningen in Putten worden verbrand en bijna 700 mannen worden naar Kamp Amersfoort weggevoerd en vandaar gaan ruim 600 mannen op transport naar Neuengamme. Slechts 48 van hen keren terug naar Putten, waarvan er 5 kort na terugkeer sterven aan de gevolgen van de ontberingen in de kampen.

Na de oorlog: De Razzia van 1944 heeft diepe sporen achtergelaten in de levens van de nabestaanden en van het dorp. Al vrij snel na de oorlog verschenen er verschillende boeken en publicaties over de gebeurtenissen in Putten. Toch werd er in Putten niet veel over gesproken. Zo verscheen in 2008 het boek de Kinderen van Putten, van Marleen van Westing, waarin zij 16 kinderen van toen in de leeftijd van 0 tot 16 jaar interviewt en hen vraagt naar de gevolgen van de razzia, zoals zij die ervaren hebben in hun leven.

Het algemene beeld dat in het boek naar voren komt is dat veel moeders niet tot nauwelijks met hun kinderen spraken over de razzia, hun uiterste best deden om te kunnen zorgen voor het gezin, maar dat veel kinderen wel het verdriet hebben gezien bij hun moeders. Daarnaast zie je dat kinderen van toen er heel verschillend mee omgaan. De een heeft veel behoefte om erover te praten, herdenkingsbijeenkomsten te bezoeken, terwijl de ander het echt niet op kan brengen en het voor zichzelf houdt.

De een gaat jaarlijks mee met de reizen van de Stichting Oktober 1944 naar Ladelund en andere plaatsen, terwijl de ander daar niets van moet hebben. Wel lees je in het boek van Marleen van Westing dat veel van hen bij het ouder worden meer en meer het gemis van een vader zijn gaan voelen en meer behoefte kregen om erover te praten.

Herdenken: In Putten wordt de nationale dodenherdenking van 4 mei pas sinds medio jaren tachtig gehouden. De Oktoberherdenking was tot die tijd de herdenking, waarbij Putten haar doden herdacht.

In 1949 onthulde Koningin Juliana het monument de Weduwe van Putten, die uitkijkt over de gedenkhof met 600 symbolisch lege graven in de richting van de Oude Kerk. Op de Sokkel van het monument staat een tekst uit Openbaringen: “En God zal alle tranen van hun ogen afwissen.”

Het geloof speelde en speelt in Putten nog steeds een belangrijke rol in het herdenken. Het geloof als een bron van troost. In de jaren ’70 werd in sommige publicaties het geloof in Putten gezien als een van de belangrijkste redenen, waarom er zoveel Puttense mannen omkwamen in de kampen. In latere studies is dat ontkracht.

De jaarlijkse herdenking vindt plaats op 2 oktober. Gemiddeld zijn daar tussen de 1500 en 2000 mensen bij aanwezig. Er wordt gezongen door een koor en 2 coupletten van Psalm 84, de laatste psalm die de mannen hebben gezongen in de Oude Kerk, voordat zij werden weggevoerd, worden gespeeld. Dan worden de kransen gelegd en wordt het Wilhelmus gespeeld. Het Wilhelmus wordt niet meegezongen, dit als symbool van het grote verdriet dat de kelen dichtsnoerde.

Op de 1e zondag na 2 oktober is om 10:00 uur in de Oude Kerk van Putten de officiële herdenkingsdienst.

Ladelund: In Ladelund liggen 110 Puttense mannen begraven, die omgekomen zijn bij hun uitputtende werk aan de Friesenwall. Dit jaar is het de 60e keer dat er een delegatie Puttenaren samen met de Ladelunders in Ladelund de gevalllenen herdenkt. Het leidende thema bij die herdenkingen is: Verzoening over de graven.

Gemeente Putten: Putten een dorp met tegenwoordig ruim 23.500 inwoners, waarvan ca 40% van de bevolking geboren en getogen is in Putten. Er is bijna geen Puttense familie waarvan geen familielid is weggevoerd bij de razzia van 1944. In die zin maakt de razzia echt deel uit van de geschiedenis en het collectieve geheugen van de gemeente Putten.

Momenteel loopt een sollicitatieprocedure voor een nieuwe burgemeester. In de profielschets wordt een schets gegeven van de gemeente die Putten is. De gemeenteraad heeft daarin ook heel nadrukkelijk de Razzia genoemd. In het gesprek dat de gemeenteraad heeft gevoerd met de CdK is ook nadrukkelijk aangegeven dat de gemeenteraad eraan hecht dat de nieuwe burgemeester de (internationale) contacten die te maken hebben met het oorlogsverleden van Putten, dient te onderhouden en te verstevigen.

De gemeente Putten heeft contacten met Ladelund, Lidice (Tjechie). Oradour sur Glane (Frankrijk), Telavog (Noorwegen), Marzabotto (Italie). Plaatsen in Europa waarvan de bevolking, net als in Putten a.g.v. represaillemaatregelen enorm onder de Nazi-terreur hebben geleden.

Sinds 2007 zijn er ook banden tussen Putten en Wyk Auf fohr, de geboorteplaats van General der Flieger Christiansen, de opdrachtgever voor de razzia. Na zijn veroordeling voor oorlogsmisdaden keerde hij eind jaren 50 terug naar Wyk Auf Fohr en noemde de gemeente Wyk een belangrijke straat naar hem. Dit leverde in Putten, maar ook internationaal verontwaardigde reacties op. Onder aanvoering van de huidige burgemeester van Wyk auf Fohr werd in de jaren ’80 met een nipte meerderheid van de gemeenteraad in Wyk de Christianstrasse Grosse Strasse.

Die contacten doen je beseffen dat kennen en gekend worden basisvoorwaarden zijn om respectvol met elkaar om te gaan, doen je beseffen dat ook in 2010 waakzaamheid geboden is als het gaat om het uitsluiten van mensen, het denken in wij en zij.

Tjechie: In 2008 ontvingen wij als gemeente, vanuit Tsjechië een uitnodiging voor een congres over vreemdelingenhaat in Europa. Dit congres werd gehouden aan de universiteit van Praag. Sprekers uit politiek en wetenschap gingen in op het thema. Opvallend was het grote aantal neonazistische activiteiten in Tsjechië dat onder de aandacht werd gebracht. Nog geen 65 jaar na dato zijn er nog steeds groepen die het verderfelijke gedachtegoed van Adolf Hitler omarmen.

Onder de genodigden veel vertegenwoordigers van plaatsen uit Europa die te maken hebben gehad met represaille maatregelen tegen de burgerbevolking. Iedere delegatie mocht het congres 10 minuten toespreken. Ik mocht daar het verhaal van Putten vertellen, ook hoe al vrij snel er na de oorlog in Putten contacten tot stand kwamen met Ladelund.

Daarnaast heb ik op het congres opgeroepen tot waakzaamheid. Overal in Europa, ook in Nederland lijkt een politiek van “eigen volk eerst” steeds meer voet aan de grond te krijgen. Een politiek die voor vaak complexe problemen gemakkelijk klinkende oplossingen noemt, die bevolkingsgroepen anders wil behandelen niet omdat ze anders doen, maar omdat ze anders zijn.

Op dat congres hebben wij een verklaring ondertekent waarin wij beloven om datgene te doen wat binnen ons vermogen ligt om daar tegen te ageren.

Kruispunt: Het was in Praag dat ik met onze toenmalige burgemeester Jan van Putten sprak over het gevoel op een kruipunt in de geschiedenis te staan. De generatie die de verschrikkingen van de oorlog bewust hebben meegemaakt zijn op hoge leeftijd. Zelfs de kinderen van toen, die bewuste herinneringen hebben zijn de 70 gepasseerd. Er komt een moment, waarop herinneren gedenken wordt.

Uit dat gesprek kwam het idee om niet, zoals te doen gebruikelijk is, een uitgebreide herdenking te houden, zoals bij de 60e en in 2014 de 70e herdenking, maar om dat in 2009 te doen. Na terugkeer uit Tsjechië hebben wij contact opgenomen met de Stichting Oktober 44 om daarover te spreken.

Uiteindelijk zijn wij tot een programma gekomen, waarbij wij met elkaar hebben gezocht naar een wijze van herdenken, waarbij alle generaties aan bod zijn gekomen.

De basisschool jeugd heeft haar jaarlijkse programma, verzorgd door de Stichting gehad, waarbij zij de Oude Kerk bezoeken, het verhaal verteld krijgen, de gedachtenisruimte en de gedenkhof bezoeken. Iedere basisschool leerling krijgt vervolgens het boek Putten niet zomaar een dorp, waarin een opa zijn kleinzoon van 12 vertelt wat er in Putten gebeurde. Een programma vooral gericht op het doorgeven van kennis.

’s Avonds hebben alle leerlingen een witte roos bij het monument gelegd.

Voor de wat oudere jeugd, 15 en 16 jarigen hebben wij een excursie naar kamp Amersfoort georganiseerd, waarbij zij een bezoek hebben gebracht aan de plek waar de mannen uit Putten naar toe zijn weggevoerd. Juist deze leeftijdsgroep vonden wij belangrijk om te betrekken bij de herdenking. Een leeftijdsgroep, waarbij ogenschijnlijke onverschilligheid zich vaak voor lijkt te doen.

’s Avonds was er een avond voor de Puttense bevolking met een lezing van Madelon de Keizer, zij schreef in 1997/1998 een studie over de Razzia van Putten en Evert de Graaf, Stichting oktober 44 die heel veel kennis over de razzia heeft en veel verhalen van direct betrokkenen kent. Deze avond werd door ca 450 mensen bezocht, meer konden er niet in de zaal.

Op 2 oktober was er, voorafgaand aan de herdenkingsdienst in de Oude Kerk een aparte ontvangst voor direct nabestaanden van weggevoerden. Daartoe hadden wij via de landelijke media oproepen gedaan. Dit was nog niet eerder zo gedaan en, zoals uit de reacties naderhand bleek werd dit erg gewaardeerd.

Olieverfschilderij: Onze oud burgemeester noemde bij de 60 jarige herdenking en hij herhaalde dit bij de 65 jarige herdenking de Razzia van 1944 een olieverf schilderij met hier en daar nog natte plekken. Een metafoor die steeds weer waar blijkt te zijn.

2010: Ik neem u mee naar Kerkelijk Centrum de Aker, het is vrijdagavond 1 oktober. Ca 120 mensen, waarvan de helft kind van 11 jaar zijn op gezamenlijke uitnodiging van de Stichting Oktober 44 en de gemeente Putten bijeen om een kort toneelstuk te zien van een kindertheatergroep uit Putten.

Zij spelen een stuk over een gezin van 3 meisjes in de oorlog waarvan de vader al een hele poos weg is en nu ook de moeder is verdwenen en wat er zich dan tussen de kinderen zich afspeelt.

Na afloop werd het stuk besproken en vertelden inmiddels 2 oudere vrouwen van 71 en 83 hoe herkenbaar een aantal scènes voor hen waren geweest. Een van vrouwen verteld hoe zij als meisje van 5 jaar steeds weer aan haar moeder vroeg wanneer papa thuiskwam en dat haar moeder dan zei: Papa komt snel weer thuis en als papa thuiskomt mag jij dat psalmversje zingen wat je pas hebt geleerd. “Ik heb het psalmversje nooit kunnen zingen, want papa kwam niet meer thuis.” Vertelde zij.

Op deze manier proberen wij als gemeente Putten samen met de Stichting Oktober 44 de herinnering levendig te houden en lessen door te geven voor de toekomst.

Boek Dossier NN: Afgelopen 2 oktober vond in Putten de boekpresentatie plaats van een hernieuwde en uitgebreidere uitgave van het boek Dossier NN van Don Bamberg. Hij heeft 11 concentratiekampen, waaronder Neuengamme overleefd. In een van de buitenkampen van Neuengamme: Aurich Engerhafen heeft hij een tijdje gewerkt met de Puttenaar Cor van Drie, die hij in zijn boek beschrijft. Een van de kleindochters van Cor van Drie, heeft contact met hem gezocht en schreef in de plaatselijk krant dat zij hierdoor haar opa had terug gekregen. Voor mij een onderstreping dat ook naoorlogse generaties nog lang niet klaar zijn met de oorlog

Putten: De Razzia is een zwarte bladzijde uit de geschiedenis van ons dorp en maakt deel uit van ons collectieve geheugen. Op veel plaatsten in het dorp zijn monumenten en gedenktekens die ons steeds weer herinneren aan de verschrikkingen die hebben plaatsgevonden. De gedenksteen bij de Oude Kerk, de Weduwe van Putten, de Gedachtenisruimte, de gedenksteen op de plaats van de aanslag. Daarnaast blijft ook 67 jaar na dato de razzia in de belangstelling staan, getuige de vele publicaties die nog steeds verschijnen.

De razzia is regelmatig onderwerp van gesprek: Ik merk dat als ik bij ouderen op bezoek ga voor bv een 50 of 60 jarig huwelijksjubileum. Maar ook bij kinderen als er op de scholen aandacht wordt gegeven aan de razzia, dan worden er vragen gesteld.

Bijzonder is dat Puttenaren en Ladelunders al 60 jaar samen de verschrikkingen herdenken. Dat zij samen aan de graven van de Puttense mannen staan.

Voor Puttenaneren die voor het eerst in Ladelund komen is dat een bijzondere ervaring. De gastvrijheid van de Ladelunders en de schaamte die je bij hen bijna voelt voor hetgeen er heeft plaatsgevonden. Vorig jaar legden twee Puttense broers samen met hun moeder en een van de opa’s een krans bij het graf van een overgrootvader die in Ladelund is omgekomen. Hun andere overgrootvader was 1 van de aanslagplegers. Het was bijzonder om te zien hoeveel indruk dit ook maakte op deze jonge jongens.

Lessen: Wij hebben de plicht lessen te trekken uit de geschiedenis en alles te doen wat binnen ons vermogen ligt om het nooit meer zover te laten komen. De les die Don Bamberg ons meegeeft in zijn boek:

“Wees kritisch en blijf vooral waakzaam.

Iemand heeft eens gezegd:

Sommige mensen zorgen ervoor dat er iets gebeurd

Sommige mensen zien toe hoe iets gebeurt

En de overweldigende meerderheid van de mensen, heeft totaal geen benul, dat er überhaupt iets is gebeurd!”

“Laten wij kritisch en waakzaam blijven dat er nooit meer een nieuwe Hitler aan de macht kan komen. Onder welke naam en onder welke vlag of onder welke verpakking hij dan ook voor de dag komt.”

Tot slot: Hieronder een gedicht van een dochter van een weggevoerde, dat zij schreef bij het bezoek in okt 2009. Een gedicht dat ik met u wil delen:

Neuengamme, 17-10-2009

Het is vijfenzestig jaar geleden

’t Lijkt gisteren, en het doet nog steeds pijn.

Vandaag in ’t bijzonder willen wij gedenken

Allen die hier gestorven zijn.

Zij werden wreed van dierbaren verdreven

En weggestopt in kampen, ver van huis.

Geen mens meer, maar ’n nummer en geen leven

De meesten kwamen nooit meer thuis.

Zij werden vernederd en geslagen

Hard werken en vaak zonder brood.

’t Verdriet, de kou en honger in die dagen

Zovelen vonden hier de dood.

Het is vijfenzestig jaar geleden

’t Lijkt gisteren, en het doet nog steeds pijn.

Maar wij mogen vast vertrouwen

Dat zij voorgoed bij God geborgen zijn.

G. Schouten-Verhoef